WAŁBRZYCH I ŚWIEBODZICE. GDZIE BYŁ NADZÓR?

Ponad 1,5 miliona złotych w Świebodzicach i około 2,3 miliona złotych w Wałbrzychu. Dwie wieloletnie afery finansowe, zaufane księgowe i miliony publicznych złotych, których zniknięcia przez lata nie wykrywano. W Wałbrzychu proceder trwał niemal dekadę, a księgowa została prawomocnie skazana na 4,5 roku więzienia. W czasie części przestępstw prezydentem miasta był Roman Szełemej, a w końcowym okresie ich trwania miejskim Biurem Edukacji i Wychowania kierowała obecna wiceprezydent Anna Elżbieciak-Stec. Kto faktycznie nadzorował miejskie finanse i dlaczego mechanizmy kontroli nie zadziałały wcześniej?

Świebodzice. Zaufana księgowa i ponad 1,5 miliona złotych

78-letnia dziś Krystyna P. przez lata pracowała jako księgowa w samorządowych instytucjach. Była znana i cieszyła się zaufaniem.

Pierwsze nieprawidłowości wykryto w 2017 roku w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Świebodzicach. Początkowo chodziło o około 55 tysięcy złotych. Kolejne kontrole, między innymi w Ośrodku Sportu i Rekreacji, ujawniły podejrzenia nadużyć na znacznie większą skalę.

Według śledczych część pieniędzy pochodzących między innymi ze sprzedaży biletów na basen miała nie trafiać do oficjalnej kasy. Pojawiły się zarzuty przywłaszczenia środków i fałszowania dokumentacji.

Łączne straty oszacowano na ponad 1,5 miliona złotych.

Zarzuty przedstawiono trzem księgowym oraz byłemu prezesowi OSiR, któremu zarzucono między innymi nieprawidłowości związane z nadzorem.

W postępowaniu cywilnym zapadło nieprawomocne orzeczenie zobowiązujące dwie księgowe do solidarnego naprawienia szkody. Kwota wraz z odsetkami sięga blisko dwóch milionów złotych.

Postępowanie karne pozostaje nierozstrzygnięte. Zostało zawieszone ze względu na stan zdrowia głównej oskarżonej.

Wałbrzych. Przez blisko dekadę pieniądze trafiały na prywatne konta

Marzanna A., starszy inspektor ds. księgowości w Centrum Obsługi Jednostek Miasta Wałbrzycha, przez lata wyprowadzała publiczne pieniądze.

Według ustaleń śledczych kopiowała autentyczne faktury wystawiane na rzecz gminy, podmieniała numery rachunków bankowych na własne i przekazywała dokumenty do zatwierdzenia.

Przelewy były zatwierdzane, a pieniądze zamiast do kontrahentów trafiały na prywatne rachunki księgowej.

Proceder trwał od 2008 do 2018 roku. Według doniesień dotyczących prawomocnego rozstrzygnięcia straty wyniosły około 2,3 miliona złotych.

W czerwcu 2023 roku Sąd Apelacyjny we Wrocławiu utrzymał wobec Marzanny A. karę 4 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności.

W sprawie oskarżono również inne osoby, między innymi o niedopełnienie obowiązków oraz przestępstwa związane z praniem pieniędzy.

COJM, prezydent i miejska oświata. Kto odpowiadał za nadzór?

To jeden z najważniejszych wątków wałbrzyskiej sprawy.

Centrum Obsługi Jednostek Miasta Wałbrzycha rozpoczęło działalność 1 stycznia 2016 roku, przejmując obsługę finansowo-księgową miejskich szkół i innych placówek oświatowych.

Zgodnie ze statutem COJM z 26 listopada 2015 roku dyrektora Centrum zatrudniał i zwalniał Prezydent Miasta Wałbrzycha. Dyrektor działał na podstawie pełnomocnictwa udzielonego przez prezydenta.

W tym okresie funkcję prezydenta pełnił Roman Szełemej. W listopadzie 2017 roku wydał on zarządzenie dotyczące udzielenia pełnomocnictwa dyrektorowi COJM.

Oznacza to, że prezydent posiadał formalne kompetencje wobec kierownictwa jednostki, podczas gdy za jej bieżące funkcjonowanie odpowiadał dyrektor.

Warto przypomnieć również, że w latach 2017–2024 kierownikiem Biura Edukacji i Wychowania Urzędu Miejskiego była Anna Elżbieciak-Stec, obecna wiceprezydent Wałbrzycha.

Zajmowała to stanowisko w końcowym okresie ujawnionego procederu. Nie ustalono jednak, czy zakres jej obowiązków obejmował bezpośredni nadzór finansowy nad COJM. Samo kierowanie Biurem Edukacji nie oznacza odpowiedzialności za działania księgowej.

Pozostaje natomiast pytanie, jak wyglądał rzeczywisty podział kompetencji między dyrektorem COJM, miejskimi komórkami odpowiedzialnymi za oświatę a prezydentem miasta.

Nie ma podstaw do przypisywania Romanowi Szełemejowi ani Annie Elżbieciak-Stec udziału w przestępstwie. Prokuratura podkreślała to jednoznacznie. Pytania jednak dotyczą organizacji i skuteczności nadzoru nad miejską jednostką.

Trzeba przy tym zaznaczyć, że proceder rozpoczął się w 2008 roku, a więc przed powstaniem COJM i przed objęciem urzędu prezydenta przez Romana Szełemeja. Wtedy jeszcze prezydentem był Piotr Kruczkowski. Odpowiedzialność za organizację nadzoru w poszczególnych okresach należy zatem rozpatrywać oddzielnie.

Kontrola ujawniła także inne nieprawidłowości

W wystąpieniu pokontrolnym Urzędu Miejskiego z 31 stycznia 2019 roku, dotyczącym obsługi finansowej Zespołu Szkół Politechnicznych „Energetyk” przez COJM, wskazano między innymi na brak rejestracji 76 dokumentów księgowych.

Kontrolujący stwierdzili także uchybienia w dokumentowaniu operacji finansowych oraz nienależne płatności za energię elektryczną przekraczające 56 tysięcy złotych. Pieniądze te zostały później zwrócone.

Nie ma podstaw, aby utożsamiać te nieprawidłowości z przestępstwami Marzanny A. Dokument pokazuje jednak, że w systemie obsługi finansowej miejskich placówek stwierdzano również inne uchybienia.

Jak to możliwe, że przez lata nikt nie wykrył milionowych strat?

W Świebodzicach podejrzewany proceder miał trwać latami. W Wałbrzychu przestępstwa trwały niemal dekadę.

Jak można przez tak długi czas zatwierdzać dokumenty prowadzące do przelewów na niewłaściwe rachunki? Jak to możliwe, że nie wykrywano brakujących wpływów z działalności miejskich instytucji? Gdzie były audyty, kontrole wewnętrzne i osoby odpowiedzialne za nadzór?

W przypadku Wałbrzycha szczególnie istotne pozostaje ustalenie, kto bezpośrednio kontrolował gospodarkę finansową COJM, jakie obowiązki spoczywały na jego dyrektorze oraz jakie kompetencje nadzorcze wykonywały władze miasta.

Skoro statut przewidywał, że dyrektora COJM zatrudnia i zwalnia prezydent, a dyrektor działa na podstawie prezydenckiego pełnomocnictwa, mieszkańcy mają prawo zapytać, jak w praktyce sprawdzano prawidłowość funkcjonowania tej jednostki.

Nie jest to stawianie zarzutów osobom pełniącym funkcje publiczne, lecz pytanie o mechanizmy zarządzania samorządowymi pieniędzmi.

W Wałbrzychu odpowiedzialność karna głównej sprawczyni została prawomocnie rozstrzygnięta. W Świebodzicach sprawa karna nadal pozostaje otwarta.

Jednak w obu przypadkach pozostaje pytanie, na które sam wyrok wobec księgowej nie daje pełnej odpowiedzi: dlaczego przez tyle lat system kontroli nie wykrył nieprawidłowości?

Bo gdy z publicznych instytucji znikają miliony złotych, mieszkańcy mają prawo wiedzieć nie tylko, kto je wyprowadzał.

Mają również prawo wiedzieć, kto odpowiadał za nadzór, jakie kontrole przeprowadzano i dlaczego nie zapobiegły one wieloletnim stratom.

Źródła: Prokuratura Krajowa; statut COJM z 26 listopada 2015 r.; zarządzenie Prezydenta Wałbrzycha nr 780/2017; wystąpienie pokontrolne Urzędu Miejskiego z 31 stycznia 2019 r.; oficjalny biogram Anny Elżbieciak-Stec; „Gazeta Wyborcza”

Zdjęcie: ilustracja AI